Vier experts delen hun inzichten in de technisch-maatschappelijke actualiteit. Deze maand: Vanessa Evers.

De rapporten vliegen ons om de oren. Van rapport-Wennink tot de Nationale Technologie Strategie en natuurlijk het nieuwe coalitieakkoord. Elk met een eigen slogan: van ‘Een sterk Nederland in een relevant Europa’ tot ‘Aan de slag’. Een belangrijke gemene deler: hoe houden we de welvaart vast en de Verenigde Staten buiten? Want u, beste lezer, bent al jaren niet meer de productieve Nederlander van weleer. Door vergrijzing wordt het productieve deel van Nederland kleiner, door inkomensongelijkheid wordt een klein groepje steeds rijker en een grote groep juist arm en doordat de grote technologische ontwikkelingen uit de VS komen, zitten we in een houdgreep van ‘Big Tech’. Daarnaast wordt het in Europa alleen maar spannender met de militaire en cyberdreiging vanuit Rusland en elders.

In alle rapporten wordt gehamerd op het belang van digitale autonomie en digitale soevereiniteit. We moeten onze eigen Big Tech worden, anders eindigen onze Power-Points en Worddocumentjes op Amerikaanse servers. Maar omdat wij zo gretig ChatGPT-, Apple- en Microsoft-abonnementen afnemen financieren we juist de innovatie elders. Pas als we investeren in onze eigen tech, allemaal AI-geletterd zijn, onze data op eigen servers bewaren en alle expertise in Nederland houden zullen we digitaal soeverein zijn.

Digitale soevereiniteit betekent dat we zelf alle beslissingen nemen over onze data en systemen, en niet afhankelijk of onder controle staan van een ander land. Digitale autonomie is dat we zelf de praktische beslissingen nemen, al zijn we wellicht niet soeverein.

In hoeverre is digitale soevereiniteit voor ons haalbaar en wenselijk? Nederland heeft een behoorlijk sterke digitale infrastructuur. We hebben datacenters en internetknooppunten, mijn eigen CWI stond aan de wieg daarvan (even opscheppen). We hebben veel expertise in cybersecurity, cryptografie en netwerktechnologie. Een excellente Europese regelgeving (AVG, AI Act) waarop we veel invloed hebben en goede publieke diensten. In Europees verband versterken we onze digitale autonomie door cloudprojecten, chipstrategieën en digitale regelgeving. Maar we zijn erg afhankelijk van de grote Amerikaanse aanbieders voor cloud, besturingsystemen en platformen. ASML is ijzersterk voor de halfgeleiders en chipfabricatie, maar de keten is mondiaal. En als het gaat om sociale media, AI-modellen en de infrastructuur om AI te trainen, zijn we ook afhankelijk van de Verenigde Staten.

‘‘We moeten onze eigen Big Tech worden, anders eidigen onze Powerpoints en Worddocumentjes op Amerikaanse server’’

Om de retoriek van de vele rapporten te doorbreken en onze strijdbaarheid aan te wakkeren roep ik daarom op tot digitale emancipatie. Het bekt wat lekkerder dan ‘soevereiniteit’, het reduceert ons niet zo tot robots als ‘autonomie’ en het past bij ons vrijgevochten landje. Wanneer we ons digitaal emanciperen, bevrijden we ons uit de situatie van afhankelijkheid, achterstelling en ongelijkheid. We eigenen ons gelijke rechten, kansen en zeggenschap toe. We gaan onze eigen technologische capaciteit opbouwen, passend in omvang voor Nederland en onderscheidend in omvang samen met Europa. We gaan met z’n allen digitaal vaardig worden en we helpen elkaar daarmee. We houden controle over onze digitale infrastructuur, hoe klein we ook zijn. We willen wet- en regelgeving die de burgers beschermt en democratische controle over digitale technologieën. We gaan de digitale industrie stimuleren, onze strategische sectoren beschermen en investeren in sleuteltechnologieën. En we zorgen dat de voordelen van de techontwikkelingen gelijk en eerlijk worden verdeeld onder ons allemaal. ‘Geen gezeik, iedereen rijk!’: met AI en robotica kan het zomaar gebeuren.

Laten we beginnen met het opzeggen van onze abonnementen op Netflix (au!), Microsoft, Apple, Amazon en Chat-GPT. En laten we alsjeblieft ook ophouden met de waarde van mensen alleen uit te drukken in productiviteit. Natuurlijk is het geweldig goed te presteren op het werk, maar het is maar één aspect van de waarde die wij leveren als ouder, kind, vriend, geliefde, kunstliefhebber, boekenverslinder, smulpaap, uitvinder, mantelzorger, dierenvriend, sporter. Emancipatie is ook gelijke waarde toekennen aan alle aspecten van wie wij zijn, niet alleen het geld dat we opbrengen.

Rest mij nog een goede slogan te ontwikkelen om iedereen mee te krijgen in de strijd voor de digitale emancipatie van Nederland... ‘Mijn data, mijn keuze!’, ‘Baas in eigen bestand!’, ‘Vrije data in een vrij Nederland!’ Ik kijk uit naar uw inzendingen.

Hoogleraar Vanessa Evers, gespecialiseerd in sociale kunstmatige intelligentie, is directeur van het Centrum Wiskunde & Informatica (CWI) in Amsterdam.