Airconditioners zijn gemaakt om verkoeling te brengen in de tegenwoordig vaak hete zomer. Maar steeds meer mensen zetten ze ’s winters ook in als verwarming, ontdekten onderzoekers van TNO. Dat heeft gevolgen voor het stroomnet.   

Zat u er deze winter warmpjes bij dankzij uw airco? Dan bent u niet de enige. Terwijl netbeheerders en beleidsmakers in de energiesector druk bezig waren om de effecten in kaart te brengen van de verwachte groei in het gebruik van lucht-waterwarmtepompen en zonnepanelen, gooide een deel van de energieconsumenten het namelijk over een andere boeg: zij zetten hun airconditioner in om het huis te verwarmen. Dat concludeerde kennisinstituut TNO begin dit jaar uit een vragenlijstonderzoek in samenwerking met marktonderzoeksbureau Motivaction.

Van de pakweg één op de vijf Nederlandse huishoudens die een airconditioner bezitten, gebruikt 85 procent die ook om het huis te verwarmen en 32 procent zelfs als enige of belangrijkste verwarming in de woonkamer. Het is een trend die de afgelopen jaren sterk is toegenomen. Dat is enerzijds gunstig, want een airco is energiezuiniger dan een gasgestookte cv-ketel, maar het veroorzaakt ook extra belasting van het elektriciteitsnet. En dat staat al onder druk. 

Type verwarmingsinstallatie dat in de woonkamer als hoofd- of bijverwarming wordt gebruikt (n=240). Bron: 'Verwarmen met een airco: resultaten van een enquête naar gebruikersgedrag en -ervaringen in Nederland', TNO, 2026.

Rendement

‘Een airconditioner is in feite een warmtepomp’, zegt Vera Rovers, onderzoeker energietransitie bij TNO. Een airco haalt warmte uit de lucht en verplaatst die in de zomer van de binnenlucht naar de buitenlucht om het huis te koelen en in de winter desgewenst andersom om het huis te verwarmen. Met warmtepompen worden meestal apparaten bedoeld die warmte oogsten uit lucht of de bodem en het afleveren aan water, dat vervolgens door een verwarmingsbuis of uit de kraan stroomt. Daardoor zit er een verschil in het energieverbruik tussen airco’s en andere warmtepompen, zegt Laure Itard, hoogleraar energie-epidemiologie van gebouwen aan de TU Delft en onderzoeker bij TNO. ‘Zowel in het rendement als in de piekvraag.’

Het gemiddeld rendement van een warmtepomp in het verwarmingsseizoen wordt vaak uitgedrukt als SCOP, oftewel seasonal coefficient of performance. Dit is de verhouding tussen de hoeveelheid warmte die wordt geproduceerd en de hoeveelheid elektriciteit die dat kost. Bij moderne lucht-waterwarmtepompen ligt de SCOP gemiddeld tussen 3,0 en 5,0. ‘Over de SCOP die bereikt wordt bij het gebruik van airconditioners als verwarming in woningen, is niet veel bekend’, zegt Rovers. ‘Airco’s als verwarming hebben tot nu toe maar weinig aandacht van onderzoekers getrokken.’

Het is aannemelijk dat de rendementen van airco’s bij het verwarmen meestal laag zijn in vergelijking met lucht-waterwarmtepompen. Een airco vergt in dat geval meer stroom dan een andere warmtepomp. ‘Dat komt vooral doordat airco’s vaak niet voor verwarmen zijn ontworpen’, zegt Itard. ‘Als ze geoptimaliseerd zijn, zoals moderne reversibele airco’s, scheelt dat aanzienlijk.’

In theorie zou een lucht-luchtwarmtepomp namelijk juist een iets hoger rendement moeten hebben dan een lucht-waterwarmtepomp, zegt Itard. Hoe kleiner het temperatuurverschil is tussen de warmtebron (in dit geval de buitenlucht) en het medium dat de warmte opneemt (de binnenlucht of het verwarmingswater), hoe hoger de SCOP en hoe lager dus het stroomverbruik.

‘Met een lucht-waterwarmtepomp moet je water tot minimaal 30 à 40 graden Celsius verwarmen, voor gebruik in de vloerverwarming bijvoorbeeld, waarna die de binnenlucht weer opwarmt’, zegt Itard. ‘Bij een airco verwarm je de binnenlucht rechtstreeks.’ Om die binnenlucht op te warmen tot een temperatuur tussen de 20 en 22 graden Celsius, blaast een airco doorgaans lucht uit van tussen de 25 en 35 graden. Dit om warmteverliezen bij het rondstromen van de lucht te compenseren.

In de zomer haalt de airco warmte uit de binnenlucht en verplaatst die naar de buitenlucht. In de winter kan dat ook andersom. Beeld: Depositphotos

Piekvraag

Een ander belangrijk verschil tussen airco’s en lucht-waterwarmtepompen is dat een airco geen warm tapwater kan produceren. Daarvoor moet nog altijd een boiler worden gebruikt en die vraagt veel energie: een elektrische boiler voor een gemiddeld huishouden verbruikt bijna 1700 kilowattuur per jaar, volgens de website van Milieu Centraal. Ter vergelijking: een elektrische lucht-waterwarmtepomp die de cv-ketel vervangt, verbruikt afgerond 3400 kilowattuur aan elektriciteit per jaar.

Bovendien kan een airco, in tegenstelling tot de lucht-waterwarmtepomp, geen warmte opslaan. Daardoor levert het gebruik van airco’s grotere pieken op in de vraag naar stroom. ‘In huizen met aircoverwarming verdwijnt de warmte weer vrij snel’, zegt Rovers. ‘Bij een watersysteem, dat de warmte afgeeft door straling vanuit de radiatoren, houden het materiaal van de verwarming en de woning de warmte langer vast. De warmte accumuleert in de woningconstructie en dat maakt dat de pieken verschuiven en afvlakken.’

Koelen

Naar schatting één op de vijf woningen in Nederland heeft een airco en dat getal zit in de lift: 90 procent van de vaste airco’s in woningen is na 2020 geplaatst en rond de 20 procent van de huishoudens overweegt om er in de komende jaren een aan te schaffen. TNO schat dat in 2030 ruim 40 procent van de huishoudens over tenminste één airco beschikt, waarmee het totaal aantal airco’s op circa 6,3 miljoen uitkomt.

Dat betekent energiezuinigere warmte dan van een cv-ketel in de winter, maar óók een stijging in het energiegebruik voor koeling in de zomer. Naar schatting werd in het jaar 2022 1,6 petajoule aan elektriciteit gebruikt door airco’s in woningen. De beste schatting voor 2030 is vier petajoule. Dit is gelijk aan 2 procent van het elektriciteitsverbruik van woningen in 2022 en 5 procent in 2030.

Koelen met een reversibele lucht-waterwarmtepomp kan ook, maar is een stuk minder makkelijk dan met een airco. Dit komt omdat de koeling niet rechtstreeks plaatsvindt, maar via het water in de radiatoren en eventuele vloerverwarming. Koelen deze teveel af, dan ontstaat condensvorming met een natte vloer en natte radiatoren tot gevolg. Sommige bedrijven bieden hier overigens al wel oplossingen voor. Een optie is om een speciale (mechanische) ventilatiebox aan het systeem toe te voegen, waar via een paar extra leidingen toevoerlucht wordt gekoeld. Dat gebeurt al veel in utiliteitsbouwen, maar nog nauwelijks in woningen.

Bron: CBS

Airco versus warmtepomp

In vergelijking met andere warmtepompen zijn airco’s goedkoop in aanschaf en makkelijk zelf te installeren. Voor het verwarmen van specifieke kamers in huis geldt een vaste airco als efficiënt en duurzaam, schrijft de Vereniging Eigen Huis op zijn website. Een airco krijgt de kamer snel warm en is veel energiezuiniger dan de infraroodpanelen of elektrische kachels die men hiervoor vaak gebruikt.

Wel is voor het verwarmen met een airco voor elke ruimte een binnen-unit nodig. Daarnaast vinden sommige mensen de luchtstroming oncomfortabel en maakt een airco geluid – de binnen-unit klinkt een beetje als een ventilator. Bij koud weer, onder de 7 graden Celsius, gaat de airco soms uit omdat de condensor moet ontdooien, schrijft Vereniging Eigen Huis bovendien. Hoe kouder het wordt, hoe vaker dit gebeurt en hoe langer het ontdooien duurt.

‘Voor mensen met allergieën kan een airco vervelend zijn omdat die veel luchtbeweging veroorzaakt’, zegt Itard. ‘Dat geeft meer stofdeeltjes in de lucht.’ Aan de andere kant zijn in airco ook filters te plaatsen, die de binnenlucht enigszins zuiveren.

‘En soms denken mensen dat ze niet hoeven te ventileren omdat de airco dat al doet’, zegt Itard. Dat is echter niet het geval: een airco ververst de lucht niet, maar haalt alleen de warmte eruit – of voegt het juist toe. Ventileren blijft dus nodig.

Energieflexibiliteit

Zoals bij elektrische auto’s ‘slim laden’ tegenwoordig het credo is, waarbij auto’s aan de laadpaal gaan op tijden dat er veel aanvoer van stroom en weinig vraag is, kan een lucht-waterwarmtepomp ‘slim verwarmen’. ‘Dat is de energieflexibiliteit waar we heen willen’, zegt Rovers. ‘Met een basiswarmtepomp gebeurt het nu nog niet zo vaak, voor zover ik weet, maar de mogelijkheid is er wel. En met grotere waterbuffers is het makkelijker te doen, ook voor tapwater. Er wordt momenteel veel onderzoek gedaan naar het energiemanagementsysteem en naar hoe de piek is af te vlakken.’

De belangstelling hiervoor bij de consument zou wel eens snel kunnen toenemen. Er is namelijk een nieuw systeem voor stroomkosten in de maak. Netbeheerders willen dat vanaf 2029 het nu nog vaste nettarief voor elektriciteit deels afhankelijk wordt van het moment waarop stroom wordt afgenomen. Het tarief wordt dan hoger voor mensen die veel stroom gebruiken, vooral in de winter en tijdens spitsuur op het net.

Wat bij een airco de meest duurzame manier van gebruik is, is nu nog moeilijk te zeggen, zegt Rovers. ‘Daar zou eerst meer onderzoek naar moeten komen. Hoe duurzaam is verwarmen met een airco bij optimaal gebruik? En wat ís dan eigenlijk optimaal gebruik? Hoe combineer je de airco bijvoorbeeld slim met de centrale verwarming en de tapwatervoorziening? We weten het niet, dus kunnen we ook nog niet zeggen of het een goed idee is om airco’s te gebruiken om te verwarmen.’

Rovers: ‘Onze boodschap is niet dat verwarmen met airco’s moet stoppen. Onze boodschap aan de beleidsmakers, netbeheerders en modellenbouwers is vooral: wees je ervan bewust dat het gebeurt. Neem airco’s mee in de modellen en de ramingen voor klimaat- en energieverkenningen. Kijk wat ze doen met de piekvraag. Want airconditioners zitten nog onder de radar, maar hun invloed wordt steeds groter.’ 

Onderzoek: wacht niet op optimale isolatie 

TNO kwam begin dit jaar met een plan om het installeren van lucht-waterwarmtepompen te versnellen. Dit omdat uit onderzoek bij corporaties in het sociale huursegment was gebleken dat het jaarlijkse aantal geïnstalleerde warmtepompen moet verviervoudigen ten opzichte van 2024 om de woningvoorraad voor 2050 gasvrij en CO2-neutraal te maken. Waar men tegenwoordig nog gefaseerd werkt: eerst woningen optimaal isoleren om daarna all electric warmtepompen te plaatsen, pleit TNO ervoor om ook al warmtepompen te plaatsen als de woning nog niet optimaal is geïsoleerd.

Zelfs als de isolatie maar matig is, geldt dat het combineren van all electric warmtepompen met isolatie de meest efficiënte investering is, blijkt uit het onderzoek dat TNO uitvoerde. Isoleren zonder meteen een warmtepomp te installeren is de minst efficiënte investering.  Scenario’s met hybride warmtepompen, warmtepompen gecombineerd met gasgestookte verwarming, zitten tussen die extremen in.

‘Bij gelijke investering krijgen er meer woningen sneller toegang tot lagere energielasten als er een warmtepomp wordt geplaatst dan als er alleen goed wordt geïsoleerd’, zegt expert Laure Itard van de TU Delft en TNO, die bij het onderzoek betrokken was. Het verschil is 30 procent. Op dit moment is nog niet voldoende duidelijk wat dit betekent voor het comfort in deze woningen. ‘Maar er zijn proefprojecten bezig’, zegt Itard. ‘Zoals bij woningcorporatie Parteon in de Zaanstreek die all electric warmtepompen installeert in niet volledig geïsoleerde woningen en dat monitort.’

Openingsbeeld: Depositphotos